Εκτύπωση

Ἡ περίθαλψη τῶν ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους στὴ Θεσσαλονίκη


Κυριακόπουλος Κ.
Δημοσιεύθηκε στις
Καταχωρήθηκε σε ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΤΕΥΧΟΣ ΕΠ' ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΩΝ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΚΑΙ ΛΗΞΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ (1912 - 1913)
Σελίδες 86-109

[εισήγηση στη Στρογγυλή Τράπεζα “Η συμβολή του Υγειονομικού στους Βαλκανικούς Πολέμους” (24ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων, Θεσσαλονίκη 18-20 Οκτωβρίου 2012)].





 

 Κυριακόπουλος Κωνσταντῖνος
 

Τὸ Β΄ Στρατ. Νοσοκομεῖο ἐγκατεστημένο στὸ Τουρκικὸ Δημοτικὸ Νοσοκομεῖο, ὅπου καὶ ὁ Ἀγγλικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρός, εἶχε παραρτήματα τὸ Ἰταλικὸ Νοσοκομεῖο, ὅπου νοσηλευόντουσαν οἱ Ἀξωματικοί, καὶ τὰ βαρέα παθολικὰ περιστατικά, καθὼς καὶ τὴν Τράπεζα Μυτιλήνης. Ἡ δύναμη τῶν ἀνεπτυγμένων κλινῶν ἀνέρχοταν σὲ 500. Ὑπὸ τὴν διοίκησή του ὑπαγότανε καὶ τὸ Νοσοκομεῖο τοῦ Γερμανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, ἐγκατεστημένο στὸ Ἑβραϊκὸ Νοσοκομεῖο καθὼς καὶ τὸ Νοσοκομεῖο τῶν  Εὐλογιώντων. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ δύο αὐτὰ Στρατιωτικὰ Νοσοκομεῖα, δημιουργήθηκαν τὴν 3η Νοεμβρίου 1912 στὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὰ Νοσοκομεῖα τῆς Πριγκίπισσας Ἑλένης 50 κλινῶν, τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, τῆς Ἑλένης Ἐμπειρίκου 25 κλινῶν, καὶ τὸ Ἑβραϊκό, στὸ ὁποῖο ἐγκαταστάθηκε ὁ Γερμανικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρός. Μὲ αὐτὰ τὰ δημιουργηθέντα Νοσοκομεῖα ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀσθενῶν ποὺ μποροῦσαν νὰ νοσηλεύονται στὴ Θεσσαλονίκη ἀνερχότανε σὲ 1500.Τὴν 5η Ὀκτωβρίου 1912 ἄρχισε ὁ Πρῶτος Βαλκανικὸς Πόλεμος. Γιὰ νὰ γίνει ἀντιληπτὴ ἡ ἄποψη τῶν ξένων γιὰ τὶς τότε δυνατότητες τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ κρίνουμε σκόπιμο νὰ παραθέσουμε τὰ ὅσα ἀναφέρει ὁ Μαρίνος Γερουλάνος, ποὺ ἦταν ἐπιστρατευμένος διευθυντὴς τῆς χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Β΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου Ἀθηνῶν στὸ αὐτοβιογραφικὸ βιβλίο του «Ἀναμνήσεις», σελ. 270,:

 

«Ἐντύπωσιν ἐνεποίει ἡ ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἀρίστη σωματικὴ καὶ ψυχικὴ κατάσ­τασις τῶν Τραυματιῶν. ...

Σκεπτόμενος τυχὸν νέας μάχας εἰς Μακεδονίαν, μετέβην εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς συνάντησιν τοῦ Ἀρχιάτρου Αἰγιαλίδη, καὶ ἐζήτησα ν’ ἀποσπασθῶ εἰς τὸ μέτωπον. Ὁ Ἀρχίατρος μὲ ὁδήγησεν εἰς τὸν Γάλλον ὀργανωτὴν τῆς Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας Arnaud, ὅστις εἰς τὴν αἴτησίν μου ἀπήντησεν διὰ τῆς φράσεως «Mais, laguerreestfinit». Οἱ ξένοι, παρακολουθοῦντες τὰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, εἶχον, ὡς φαίνεται, τὴν ἰδέαν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν θὰ διέβαινεν τὰ στενὰ τοῦ Σαρανταπόρου, καὶ ὅτι ἐξ αἰτίας τοιαύτης ἐνεργείας, οἱ μὲν Σέρ­βοι θὰ κατελάμβαναν τὴν Δυτικὴν Μακεδονίαν, καὶ τὸ Μοναστήρι, οἱ δὲ Βούλγαροι τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν, καὶ τὴν Θεσσαλονίκην! Ἀπῆλθον ἀπογοητευμένος, ὅταν τὴν ἰδίαν ἑσπέραν μοῦ τηλεφωνεῖ ὁ Ἀρχίατρος Αἰγιαλίδης, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ μεταβῶ εἰς Μακεδονίαν, καὶ νὰ παρουσιαστῶ πάραυτα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Μετὰ τὴν πρωϊνὴν ἐπίσκεψίν μου, ἐπληροφοροῦντο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅτι ὁ Στρατός μας ἐμάχετο εἰς τὰ Γιαννιτσά, παρὰ τὰς πύλας τῆς Θεσσαλονίκης, ὅτι εἴχομεν ἀπωθήσει τοὺς Τούρκους νικηφόρως καὶ ὅτι ἀνεμένετο νέα μάχη παρὰ τὸν Ἀξιόν!..»

Ὁ Γερουλάνος τὴν 25η 8βρίου 1912 ἀφίχθηκε στὸ Γιδᾶ (σημερινὴ Ἀλεξάνδρεια) καὶ τὴν ἑπομένη ἀναχώρησε γιὰ τὴ Βέροια προκειμένου νὰ ἀναλάβει τὴν διεύθυνση τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς ἀπὸ τὸ διευθυντὴ τοῦ Νοσοκομείου Ἀρχίατρο Σπυρίδωνα Παπαδόπουλο, ποὺ διεύθυνε καὶ τὸ Α΄ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο διακομιδῆς, ποὺ βρίσκοταν κοντὰ στὸ Ἐλευθεροχώρι.

Ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς μέσα σὲ 22 ἡμέρες ἀπὸ τὴν ἔναρξη τῶν ἐπιχειρήσεων πέ­τυχε τὸ ἀξιοθαύμαστο ἀποτέλεσμα νὰ ἀπελευθερώσει τὴν Δυτικὴ Μακεδονία, καὶτὴν Θεσσαλονίκη στὴν ὁποία, καὶ μπῆκε σὰν ἀπελευθερωτὴς τὴν 26η Ὀκτωβρίου 1912. Ἀμέσως μετὰ μπῆκε στὴ Θεσσαλονίκη καὶ ἡ Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας τῶν Μετόπισθεν τοῦ Μετώπου Μακεδονίας (ΥΥΜΜ) καὶ ἄρχισε τὴν ὀργάνωση τῶν νοσηλευτικῶν ἰδρυμάτων τῆς πόλεως.

Κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους ἡ διέθυνση τῆς καὶ Θεσσαλίας εἶχε τὴν εὐτυχία νὰ ἀνατεθεῖ σὲ μιὰ προσωπικότητα τοῦ Ὑγειονομικοῦ τὸν Ἀρχίατρο Σόλωνα Χωματι­ανό[1].

Ὅπως ἀναφέρουν ὁ Νικ. Σχίζας καὶ Γρηγ. Σκαμπαρδώνης, μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Θεσσαλονίκης γιὰ τὴν κάλυψη τῆς Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας τῶν στρατωνισθεισῶν στὴν πόλη στρατιωτικῶν μονάδων ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία Με­τόπισθεν Μακεδονίας, ἱδρύθηκαν στὴν πόλη δυὸ Στρατιωτικὰ Νοσοκομεῖα. Αὐτὰ τὰ Νοσοκομεῖα γιὰ 7 ἡμέρες ἀποτελοῦσαν ἕνα Νοσοκομεῖο ὑπὸ την διεύθυνση τοῦ Ἐπιάτρου Ἐμμανουὴλ Εὐστρατιάδη[2], μέχρι τῆς διαιρέσεώς τους.

( Πηγή:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

 

Ἀναλυτικότερα τὰ Νοσοκομεῖα τὸ Α΄ Στρατ. Νοσοκομεῖο ἐγκατατάθηκε στὸ Θεαγέ­νειο Νοσοκομεῖο τῆς Ἑλληνικῆς Κοινότητας Θεσσαλονίκης καὶ τὸ Παπάφειο Ὀρφανοτροφεῖο, ὅπου βρίσκοταν καὶ ὁ Ὁλλανδικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρός, εἶχε δὲ δυναμη 450 κλινῶν, ἐνῶ ὑπὸ τὴν Διοίκησή του, ἐτέθησαν καὶ τὰ νοσοκομεῖα τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ.

Τὸ Β΄ Στρατ. Νοσοκομεῖο ἐγκατεστημένο στὸ Τουρκικὸ Δημοτικὸ Νοσοκομεῖο, ὅπου καὶ ὁ Ἀγγλικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρός, εἶχε παραρτήματα τὸ Ἰταλικὸ Νοσοκομεῖο, ὅπου νοσηλευόντουσαν οἱ Ἀξωματικοί, καὶ τὰ βαρέα παθολικὰ περιστατικά, καθὼς καὶ τὴν Τράπεζα Μυτιλήνης. Ἡ δύναμη τῶν ἀνεπτυγμένων κλινῶν ἀνέρχοταν σὲ 500. Ὑπὸ τὴν διοίκησή του ὑπαγότανε καὶ τὸ Νοσοκομεῖο τοῦ Γερμανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, ἐγκατεστημένο στὸ Ἑβραϊκὸ Νοσοκομεῖο καθὼς καὶ τὸ Νοσοκομεῖο τῶν  Εὐλογιώντων. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ δύο αὐτὰ Στρατιωτικὰ Νοσοκομεῖα, δημιουργήθηκαν τὴν 3η Νοεμβρίου 1912 στὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὰ Νοσοκομεῖα τῆς Πριγκίπισσας Ἑλένης 50 κλινῶν, τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, τῆς Ἑλένης Ἐμπειρίκου 25 κλινῶν, καὶ τὸ Ἑβραϊκό, στὸ ὁποῖο ἐγκαταστάθηκε ὁ Γερμανικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρός. Μὲ αὐτὰ τὰ δημιουργηθέντα Νοσοκομεῖα ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀσθενῶν ποὺ μποροῦσαν νὰ νοσηλεύονται στὴ Θεσσαλονίκη ἀνερχότανε σὲ 1500.

Αὐτὰ τὰ Νοσκομεῖα ἀντιμετώπισαν τὶς νοσηλευτικὲς ἀνάγκες τοῦ Στρατοῦ στὴ Μακεδονία μέχρι λίγο πρὶν τὴν ἔναρξη τοῦ Ἑλληνο-Βουλγαρικοῦ Πολέμου τὸν Ἰούνιο τοῦ 1913.

Τὴν 31η Ὀκτωβρίου συστήθηκε ἡ Ὑγειονομικὴ καὶ Φαρμακευτικὴ Ἀποθήκη Θεσσαλονίκης, διευθυντὴς τῆς ὁποίας ἔγινε ὁ ἔφεδρος Ἐπίατρος Ταρουσόπουλος Στέφανος, καὶ στὴν ὁποία παραδόθηκε ὅλο τὸ ὑγειονομικό, καὶ φαρμακευτικὸ ὑλικό, ποὺ βρίσκοταν στὴν ΥΥΜΜ, ὅσο ἔφτανε ἀπὸ τὴν Ἀθήνα, καθὼς καὶ τὰ πάσης φύσεως ὑγειονομικὰ ὑλικὰ ποὺ βρίσκοταν στὴν Τουρκικὴ Ὑγειονομικὴ Ἀποθήκη τοῦ Τουρκικοῦ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου. Γιὰ τὴν παραλαβή τους ὁρίστηκε ἐπιτροπή, ποὺ ἀποτελοῦταν ἀπὸ τὸν Ἰατρὸ Ἰωάννη Κουρτάκη[3], τὸν Ὑποφαρμακοποιὸ Κριθάριο καὶ τὸν Ὑπολοχαγὸ Στυλιανὸ Λεκατσᾶ ποὺ καταμέτρησαν καὶ παρέλαβαν αὐτὰ τὰ ὑλικά.

Ἡ Πρώτη Ἡμερησία Διαταγὴ τοῦ Α΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης τῆς 6ης Νοεμβρίου 1912. (Πηγὴ Ὑπηρεσία Στρατιωτικῶν Ἀρχείων Στρατοῦ).

Ἐν ὄψει τοῦ διαφαινομένο κινδύνου πολέμου μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Βουλγάρων, ἐπειδὴ οἱ ὑπάρχουσες νοσοκομειακὲς κλίνες, γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση καὶ νοσηλεία τῶν ὑπολογιζομένων ἀπωλειῶν, δὲν θὰ ἐπαρκοῦσαν κρίθηκε, ἀναγκαία ἡ δημιουργία νέου Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου. Θεωρήθηκε ὅτι μποροῦσε νὰ λειτουργήσει σὰν Ἑλληνικὸ στὸ κτίριο τοῦ πρώην Τουρκικοῦ Νοσοκομείου. Ὅπως ἀναφέρει ὁ Ἰατρὸς Γεώργιος Κωνσταντίνου[4], τὸ Ὀθωμανικὸ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο, ἀποτελοῦσε ἔργο τοῦ διάσημου γιὰ τὴν ἐποχὴ Ἰταλοῦ Ἀρχιτέκτονα Vitalianο Poselli καὶ «χτίστηκε τὸ 1890 σὲ χῶρο ποὺ χρησιμοποιοῦταν ὡς στρατόπεδο ἀπὸ τοὺς Τούρκους... Στὸ κτίριο αὐτὸ στεγάστηκαν ὅλες οἱ διοικητικὲς ὑπηρεσίες καὶ τὸ Στρατηγεῖο τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ τῆς Θεσσαλονίκης, ποὺ μέχρι τότε ἦταν διάσπαρτες στὴν Πλατεῖα τοῦ Λευκοῦ Πύργου. Ἀργότερα ὅμως μετατράπηκε σὲ στρατιωτικὸ νοσοκομεῖο γιὰ τὶς ἀνάγκες τοῦ Τουρκικοῦ στρατεύματος».

( Πηγὴ:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

 

Παπάφειο Ὀρφανοτροφεῖο, ὅπου τὸ Α΄ Στρατιωτκὸ Νοοκομεῖο Θεσσαλονίκης.

(Πηγὴ Λεύκωμα τοῦ ΚΓ΄ Συνεδρίου Ἐνόπλων Δυνάμεων 2010.)

Γιὰ νὰ ἀρχίσει ὅμως νὰ λειτουργεῖ ἔπρεπε νὰ γίνουν μερικὲς ἐπισκευές.Τὸ Γενικὸ Στρατηγεῖο μὲ τηλεγραφικὴ διαταγή του, ἐνέκρινε τὴν παρὰ τῆς ΥΥΜΜ προταθεῖσα σύσταση τοῦ Γ΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομεῖο, τὸ ὁποῖο στὴν ἀρχικὴ φάση λειτούργησε αὐστηρὰ μέσα σὲ συνθῆκες πολέμου, σὰν Σταθερὸ Νοσοκομεῖο τῶν Πρόσω.

Διευθυντὴς τοῦ νέου Νοσοκομείου ὁρίστηκε ὁ μέχρι τότε διευθυντὴς τῆς Ὑγειονομικῆς Ἀποθήκης Θεσσαλονίκης, Ἐπίατρος Ταρουσόπουλος Στέφανος[5], ποὺ δὲν ἀπαλλάσσοταν τῶν καθηκόντων του σὰν διευθυντοῦ τῆς Ὑγειονομικῆς Ἀποθήκης. Στὴν πρώτη Ἡμερησία Διαταγὴ τοῦ Νοσοκομείου, τῆς 5ης Μαΐου 1913, ἀναγράφεται ἡ διαταγὴ περὶ τῆς συστάσεως καὶ τοῦ τοποθετηθέντος προσωπικοῦ τοῦ Γ΄ Στρ. Νοσοκομείου: «Κατωτέρω κοινοποιῶ τὴν περὶ συστάσεως τοῦ Γ΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης ἐν τῷ καταστήματι τοῦ Ὀθωμανικοῦ Στρατ. Νοσοκομείου ἐκδοθεῖσαν ὑπ’ ἀριθ. 3988/30413 διαταγὴν τῆς Διευθύνσεως Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας Μετόπισθεν.

«Πρὸς τὸν Διευθυντὴν τῆς ἐνταῦθα Ὑγειονομικῆς Ἀποθήκης Ἐπίατρον Ταρουσόπουλον Στέφανον. Εἰς ἐκτέλεσιν τῆς ὑπ’ ἀριθ. 10780/29413 τηλεγραφικῆς Διαταγῆς τοῦ Γενικοῦ Στρατηγείου τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, συνιστῶ τὸ Γ΄ Στρατιωτικὸν Νοσοκομεῖον ἐνταῦθα ἐν τῷ καταστήματι τοῦ Ὀθωμανικοῦ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου. Τὴν διεύθυνσιν τοῦ Νοσοκομείου τούτου προσωρινῶς ἀνατίθημι ὑμῖν σὺν τῇ ἐξακουθήσει τῆς Διευθύνσεως καὶ τῆς Ὑγειονομικῆς Ἀποθήκης καὶ ἐντέλλομεν ὅπως ἐπιληφθῆτε τῶν ἀναγκαίων προκαταρκτικῶν ἐργασιῶν πρὸς καταρτισμὸν τοῦ Νοσοκομείου τούτου. Καὶ τὴν μὲν οἰκονομικὴν διαχείρησιν τοῦ Νοσοκομείου ἀνατίθημι εὶς τὸν ἔφεδρον ὑπολοχαγὸν Πεζικοῦ Καζακόπουλον Σωτήριον, διατεθησόμενον παρὰ τοῦ Βου Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου, ἵνα παρουσιασθῇ ὑμῖν τὴν πρωΐαν τῆς αὔριον 1ης Μαΐου, τὴν δὲ διεύθυνσιν τοῦ φαρμακείου τοῦ Νοσοκομείου εἰς τὸν ἀνθυποφαρμακοποιὸν Γκαζούλην Φίλιππον. Τὸ ἀναγκαῖον ὑμῖν κατώτερον προσωπικὸν θέλετε ἀποσπάσει ἐκ τοῦ ὑφ’ ὑμᾶς ἀποσπάσματος τῶν Νοσοκόμων τὰ δὲ τοῦ λοιποῦ προσωπικοῦ θέλω ἀνακοινώσει ὑμῖν διὰ νεωτέρας Διαταγῆς μου».Τὴν 5η Μαΐου 1913 παρουσιάστηκαν κατὰ διαταγὴ τῆς ΥΥΜΜ οἱ ἐξῆς τοποθετηθέντες 1. Ἔφ. Ὑπίατρος Λεφάκης Παντελῆς, 2. Ἔφ. Ἀνθυπίατρος Σμπαρούνης Νικόλαος[6], 3. ἔφ. Ἀνθυπίατρος Παπακωνσταντίνου Δημήτριος καὶ 4. ἀνθυποφαρμακοποιὸς Γκαζούλης Φίλιππος. Τὰ ἐγκαίνια τοῦ νοσοκομείου ἔγιναν τὴν 6η καὶ ἀμέσως ἄρχισε νὰ δέχεται ἀσθενεῖς.

Ἡ μετασκευὴ καὶ ἀνακατασκευὴ τοῦ Ὀθωμανικοῦ Νοσοκομείου δὲν εἶχε τελειώσει, παρὰ τὸ ὅτι τὰ ἐγκαίνια λειτουργίας του ἔγιναν τὴν 5η Μαΐου 1913, καὶ ἔτσι τὸ Γενικὸ Στρατηγεῖο[7] τὴν 18η Μαΐου ἀπέστειλε τὴν ἑξῆς διαταγὴ πρὸς τὴν Διεύθυνση τῆς ΥΥΜΜ:

«Λαμβανομένης ὑπ’ ὄψει τῆς ὁσημέραι προϊσούσης αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐν τοῖς ἐνταῦθα Νοσοκομείοις νοσηλευομένων καὶ μὴ συμπληρωθείσης εἰσέτι τῆς ἐπισκευῆς τοῦ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομείου, ἐντέλλομαι, ὅπως, τὸ μέχρι τοῦδε λειτουργοῦν ὡς Ἀναρρωτήριον Πρόσκαιρον Νοσοκομεῖον ἐν Ἐπαύλει Ἀλατίνῃ, δέχεται πρὸς Νοσηλείαν Ἀξιωματικούς, καὶ ὁπλίτας, ἔχοντας ἀνάγκην τοιαύτης. Τὸ παρὰ τῶ Μύλῳ Ἀλατίνη Παράρτημα τοῦ Α΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου, ἐν ᾧ ἤδη νοσηλεύονται οἱ ἐξ ἀφροδισίων νοσημάτων πάσχοντες, θέλει χρησιμοποιηθεῖ τοῦ λοιποῦ πρὸς νοσηλείαν παθολογικῶν ἀσθενῶν καὶ ἀποτελεῖ Παράρτημα τοῦ Προσκαίρου Νοσοκομείου Ἐπαύλεως Ἀλατίνη, παυομένης τῆς ἐν αὐτῷ εἰσαγωγῆς νέων ἀφροδισιακῶν ἀσθενῶν, οἵτινες θὰ ἀποστέλλωνται εἰς τὸ Γ΄ Στρατιωτικὸν Νοσοκομεῖον, συμφώνως τῆ ὑπ’ ἀριθ. 15.186 διαταγῇ ἡμῶν. Τὸ νοσηλευτικὸν ὑλικὸν τοῦ Παραρτήματος τούτου, ἀνῆκον εἰς τὸ Α΄ Στρατιωτικὸν Νοσοκομεῖον, θέλει παραδοθεῖ εἰς τὸ Πρόσκαιρον Νοσοκομεῖον Ἀλατίνη, τὸ δὲ ἐν αὐτῷ κατώτερον προσωπικὸν θέλει μετατεθεῖ ἐκ τοῦ Α΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου εἰς τὴν δύναμιν τοῦ Προσκαίρου Νοσοκομείου Ἀλατίνη.

Θεσσαλονίκη, 15 Μαΐου 1913.

Κωνσταντῖνος Β.»

 

Ἡμερησία Διαταγὴ τοῦ Β΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, περὶ παραλαβῆς τοῦ Ἰταλικοῦ Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης. (Πηγὴ Ὑπηρεσία Στρατιωτικῶν Ἀρχείων Στρατοῦ).

Μὲ τὴν ἔναρξη τοῦ πολέμου κύριο μέλημα τῆς ΥΥΜΜ κατὰ τὶς πρῶτες ἡμέρες, τὸν Ἰούνιο 1913 ἦταν ἡ αὔξηση τῶν διαθεσίμων κλινῶν στὴ Θεσσαλονίκη. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ ὑφιστάμενα τότε τρία σταθερὰ Νοσοκομεῖα ἔγιναν οἱ ἑξῆς ἐνέργειες:

-Τὴν 19η Ἰουνίου κατελήφθη ἀπὸ τὶς Ἑλληνικὲς δυνάμεις τὸ Νοσοκομεῖο τῆς Ἐρυθρᾶς Ἡμισελήνου (δυναμικότητας 600 περίπου κλινῶν) μετὰ τὴν ἐκκένωσή του ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους, καὶ χρησιμοποιήθηκε σὰν παράρτημα τοῦ Β΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου.

-Στὶς 21 Ἰουνίου ἡ Ἰσραηλιτικὴ Κοινότητα Θεσσαλονίκης ἔθεσε στὴ διάθεση τῆς Ὑγειονομικῆς ‘Υπηρεσίας τὸ Νοσοκομεῖο Hirsh, ὅπου ἐγκαταστάθηκε τὸ Α΄ Νοσοκομεῖο τῆς βασιλίσσης Σοφίας, ὑπὸ τὴν διεύθυνση τοῦ ἐφέδρου Ἰατροῦ Μαθιοῦ Μακκᾶ[8].

-Στὸ Βουλγαρικὸ Προξενεῖο ἐγκαταστάθηκε τὸ Β΄ Νοσοκομεῖο τῆς Βασιλίσσης Σοφίας.

( Πηγὴ:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

-Στὶς 22 Ἰουνίου λόγω τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν νοσηλευομένων ἀναγκάστηκε ἡ ΥΥΜΜ γιὰ νὰ ἀπελευθερώσει κλίνες γιὰ τὴ νοσηλεία τῶν βαρειῶν περιστατικῶν νὰ διαθέσει γιὰ τὴ νοσηλεία τῶν ἐλαφροτέρων περιστατικῶν τοὺς Στρατῶνες τοῦ Πεζικοῦ, (ὅπου σήμερα τὸ διοικητήριο τοῦ Γ΄Σ.Σ.).

-Στὶς 23 Ἰουνίου ἐπεκτάθηκε τὸ νοσοκομεῖο τῆς βίλλας Ἀλατίνι, ὅπου ἀναπτύχθησαν 200 ἀκόμη κλίνες, στοὺς παρακείμενους στρατῶνες τοῦ Μηχανικοῦ.

-Ἐπίσης στὶς 22 Ἰουνίου ἀναπτύχθηκε Νοσοκομεῖο διακομιδῆς στὸ σιδηροδρομικὸ σταθμὸ Πεδινοῦ, ὑπὸ τὴν διεύθυνση τοῦ Ἰατροῦ Γεωργίου Λαζόπουλου.

-Τὴν ἰδια ἡμέρα ἔφτασαν στὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὰ πρῶτα χειρουργεῖα τύπου C(C1, C2).

-Στὶς 22 Ἰουλίου, μετὰ ἀπὸ προσφορὰ τοῦ Φ. Χατζηδαούτη, ἐγκαταστάθηκε στὴν οἰκία Πεσμαζόγλου παράρτημα τοῦ Γ΄ Στρατιωτικοῦ Νοσοκομείου, γιὰ ἀποκλειστικὴ νοσηλεία ἀξιωματικῶν.

Ἐκ παραλλήλου κινητοποιήθηκαν οἱ Ἕλληνες τῆς Θεσσαλονίκης. Ἡ Ἑλληνικὴ Κοινότητα σὲ συνεργασία μὲ τὴν ΥΥΜΜ προέβη στὸν ὀργάνωση νοσοκομείων. Ἱδρύθηκε Σωματεῖο μὲ τὴν Ἐπωνυμία «Ἐρυθρὸς Σταυρὸς Θεσσαλονίκης», ποὺ δὲν σχετίζοταν μὲ τὸν «Ἑλληνικὸ Ἐρυθρὸ Σταυρό», τὸ ὁποῖο σὲ σύντομο χρονικὸ διάστημα ὀργάνωσε 10 νοσοκομεῖα σὲ ἐπιταγμένα κτίρια, καὶ σχολεῖα. (Βουλγαρικὸ Γυμνάσιο, καὶ Παρθεναγωγεῖο, Μαράσλειο Λύκειο κλπ).

( Πηγὴ:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

 

 

Φωτογραφία γιατρῶν μπροστὰ στὴν πρόσοψη τοῦ 424 ΓΣΝΕ.

(Πηγὴ Λεύκωμα τοῦ ΚΓ΄ Συνεδρίου Ἐνόπλων Δυνάμεων 2010.)

-Γιὰ τὴν ἵδρυση καὶ λειτουργία τοῦ Α΄ Νοσοκομείου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, γράφει ὁ Μαρῖνος Γερουλάνος[9]: «Τὴν μεσημβρίαν τῆς 23ης Ἰουνίου ἔφθασεν εἰς Θεσσαλονίκην τὸ ἀποσταλὲν ὑλικὸν πρὸς ἐγκατάστασιν νοσοκομείου 400 κλινῶν, συνοδευόμενον ὑπὸ τοῦ ἐπιμελητοῦ κ. Δούκα, ὡς καὶ τὸ προσωπικὸν συνιστάμενον ἐκ τοῦ ὑποδιευθυντοῦ τοῦ νοσοκομείου κ. Ε. Κουντουριώτου, ἐπιμελητοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελισμῷ, 4 ἑτέρων ἰατρῶν καὶ ἱκανοῦ ἀριθμοῦ φοιτητῶν, φοιτητριῶν καὶ νοσοκόμων γυναικῶν, ὡς καὶ λοιποῦ διοικητικοῦ προσωπικοῦ...

Τὸ Νοσοκομεῖο τοῦτο ἀναπτύχθηκε στὸ κτίριο Τουρκικῆς Δημοσίας Διοικήσεως (Ἰδαδιέ), ὅπου σήμερα εἶναι τὸ παλιὸ κεντρικὸ κτίριο τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου.

Ὁ Νικόλαος Σμπαρούνης (μέσα στὸν κύκλο) ἀνάμεσα σὲ Ἕλληνες Στρατ. Γιατρούς. (Δημόπουλος, Ἀντωνόπουλος, Κουρτάκης

-Τέλος στὶς 24 Ἰουλίου συστήθηκαν ἄλλα δύο νοσοκομεῖα τῆς Ἐλληνικῆς Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Μὲ αὐτὰ ὁ συνολικὸς ἀριθμὸς τῶν κλινῶν, ποὺ συντηροῦσε ἡ Ἑλληνικὴ Κοινότητα ἔφτασε στὶς 1.000, ὁ δὲ συνολικὸς ἀριθμὸς γιὰ περίθαλψη τῶν ἀνδρῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ ἀνῆλθε στὴ Θεσσαλονίκη στὶς 11.000.

Ἡ ΥΥΜΜ ἔλαβε ἐξ ἄλλου μέριμνα γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν λυσσοδήκτων, καθὼς καὶ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν ἀφροδισίων νοσημάτων, τῶν πασχόντων ἀπὸ μολυσματικὲς ἀσθένειες, καὶ τῶν χολεριώντων, προβλέποντας τὴν σωστὴ ἀντιμετώπισή τους.

-Στὶς 29 Ἰουνίου ἡ ΥΥΜΜ ἀνέθεσε τὴν ἐποπτεία ὅλων τῶν Νοσοκομείων τοῦ ΕΕΣ Θεσσαλονίκης στὸν Γερουλάνο.

Κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Ἑλληνο-Βουλγαρικοῦ Πολέμου τὰ Νοσοκομεῖα αὐτὰ δέχτηκαν τὸ κύριο βάρος τῆς νοσηλείας τῶν ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν, τοῦ πολεμικοῦ μετώπου. Κατὰ τὶς ἀρχὲς τοῦ Πολέμου ἦσαν γεμάτα ἀπὸ τραυματίες, γι’ αὐτὸ πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς διακομιστήκανε στὴ Ζώνη τοῦ Ἐσωτερικοῦ μὲ τὸν σιδηρόδρομο, μὲ τὸ ὑπερωκεάνιο «Θεμιστοκλῆς», καὶ μὲ ἄλλα ἀτμόπλοια, καὶ πλωτὰ Νοσοκομεῖα. Ὅπως γράφει ὁ Χωματιανός: «Ἠδυνήθημεν ἐπίσης νὰ διακομίσωμεν, κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ταχέως, ἀπὸ τῶν πρόσω εἰς Θεσσαλονίκην διὰ τῶν Ὑγειονομικῶν καὶ κοινῶν σιδηροδρομικῶν συρμῶν, ὡς καὶ τῶν αὐτοκινήτων, ἐν διαστήματι 12 ἡμερῶν περὶ τὰς 13.000 τραυματιῶν. Ἐκ Θεσσαλονίκης δέ, διὰ τῶν πλωτῶν Νοσοκομείων ΑΛΒΑΝΙΑ, ΙΩΝΙΑ, ὡς καὶ διὰ τοῦ Ὑπερωκενείου ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ καὶ ἄλλων ἀτμοπλοίων διεκομίσθησαν, μεθ’ ὅλων τῶν δυνατῶν ἀναπαύσεων καὶ περιποιήσεων εἰς Πειραιᾶ καὶ εἰς Κέρκυραν 4071 τραυματίαι, ἐν οἷς 92 Ἀξιωματικοί, ἀπὸ τῆς 22ας μέχρι τῆς 27ης Ἰουνίου, ἤτοι:

Τὴν 22αν Ἰουνίου            εἰς Πειραιᾶ      1042    διὰ τῆς Ἀλβανίας

Τὴν 22αν Ἰουνίου            εἰς Πειραιᾶ      225      διὰ τῆς Οὐράνας

Τὴν 22αν Ἰουνίου            εἰς Πειραιᾶ      160      διὰ τοῦ Πέλοπος

Τὴν 26ην Ἰουνίου            εἰς Πειραιᾶ      1652    διὰ τοῦ Θεμιστοκλέους

Τὴν 27ην Ἰουνίου            εἰς Πειραιᾶ      517      διὰ τῆς Ἀλβανίας

Τὴν 27ην Ἰουνίου            εἰς Κέρκυραν   575      διὰ τῆς Ἰωνίας

ἤτοι ἐν ὅλῳ                                4071.

Ἡ διακομιδὴ ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν μὲ ἀτμόπολοια καὶ ἄλλα πλοῖα, καθὼς καὶ μὲ σιδηροδρομικὰ ὀχήματα συνεχιζότανε σὲ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ Πολέμου.

( Πηγή:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

Καὶ δὲν ἔφθαναν τὰ προβλήματα ποὺ ἀντιμετώπιζε τὸ ἰατρικὸ καὶ νοσηλευτικὸ προσωπικό, λόγω τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν νοσηλευομένων, προστέθηκαν καὶ ἄλλα προβλήματα διοικητικά, σύμφωνα μὲ τὸν Κανονισμὸ τῆς Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας ἐν Ἐκστρατείᾳ, δηλαδὴ ὁ ἔλεγχος τῆς λειτουργίας τῶν νοσηλευτικῶν ἱδρυμάτων τῶν ἐπικούρων λεγομένων συλλόγων. Στὸ Α΄ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο, ἀπὸ τῆς 1ης Ἰουλίου 1913 θὰ ὑπαγότανε διοικητικῶς καὶ οἰκονομικῶς τὸ Παράρτημα τοῦ Βου Νοσοκομείου «Ἰταλικὸν Νοσοκομεῖον». Ἐξ ἄλλου μὲ Διαταγὴ τῆς ΥΥΜΜ, ἀπὸ τῆς 1ης Ἰουλίου 1913 θὰ ὑπαγότανε διοικητικῶς:

Στὸ Α΄ Στρατ. Νοσοκομεῖοτὰ ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κοινότητος Θεσσαλονίκης καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ Νοσοκομεῖα:

Ἡ Ἰωαννίδειος Σχολή,

Τὸ Παρθεναγωγεῖο Νούκα,

Ἡ Σερβικὴ σχολή, καὶ

Τὸ Γαλλικὸ Νοσοκομεῖο.

Στὸ Β΄ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο:

Τὸ στὸ κτίριο Ἰδαδιέ,

Τὸ στὴν οἰκία Ἄββοτ,

Τὸ τῆς Ἀγίας Παρασκευῆς καὶ Τὸ τῆς Κεντρικῆς Ἀστικῆς Σχολῆς.

Στὸ Γ΄ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο θὰ ὑπαγόντουσαν:

Τὸ Διδασκαλεῖο,

Ἡ Σχολὴ Κωνσταντινίδου, καὶ

Τὸ Λύκειον Νούκα.

 

(Πηγὴ Λεύκωμα τοῦ ΚΓ΄ Συνεδρίου Ἐνόπλων Δυνάμεων 2010.)

 

Τὴν 26η Ἰουνίου μὲ τηλεγραφικὴ ἀναφορὰ ὁ Διευθυντὴς τῆς ΥΥΜΜ ἀνέφερε στὸ Γενικὸ στρατηγεῖο ὅτι[10] «…τοὺς ἐφέδρους Ἰατρούς: Ψαλτώφ, Χρηστομᾶνον καὶ Ἀναστασιάδην, ἄρτι ἀφιχθέντας ἐπίσης, ἐτοποθετήσαμεν, τοὺς μὲν δύο πρώτους εἰς τὸ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, ἐξ οὗ δύναται ν’ ἀνακληθῇ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν Πρόσω ὁ μόνιμος Ἰατρὸς Κεφαλλωνίτης[11], διατασσόμενος παρὰ τοῦ Στρατηγείου…». Τὴν 28η Ἰουνίου παρουσιάστηκαν στὸ Νοσοκομεῖο οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ἀποστολὴ τοῦ Νοσοκομείου Σμύρνης καὶ οἱ ὁποῖοι ἐκτέλεσαν ὑπηρεσία στὸ Χειρουργεῖο τοῦ Ψαλτώφ. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ ἑξῆς: Ἰδιῶτες γιατροὶ Νικολαΐδης Διογένης, Ὀρφανίδης Ἀπόστολος, Βροντιάδης Σωτήριος. Νοσοκόμες τοῦ συνεργείου Οὐΐλαμπσον Ἀλήθεια, Διόνη Ἀλφρέδα, Δεσὲν Μιθελόν, Οὐρανία Χριστοδούλου, Εὐαγγελία Δαυϊδοκένη, νοσοκόμοι Ἀμερικάνος Ἐμμ., Ἰωαννίδης Ἰωάννης, Ἰωαννίδης Χριστόδουλος, Ροϊδόγλους Ἀλέξανδρος, καὶ Σίμπρης Μιχαήλ.

 

( Πηγὴ:Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001).

Ἡ χρησιμοποίηση στὰ Νοσοκομεῖα σχεδὸν ὅλου τοῦ ἰατρικοῦ καθηγητικοῦ προσωπικοῦ, εἶχε σὰν ἀποτέλεσμα τὴν καλύτερη ἀντιμετώπιση τῶν ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν, ἀλλὰ λόγω τῆς ἄγνοιας τῶν περισσοτέρων ἀπὸ αὐτοὺς στὰ ἀφορῶντα στὴ στρατιωτικὴ γραφειοκρατία, δημιούργησε πολλὰ προβλήματα διοικητικῆς φύσεως, ὅπως π. χ. τῶν ταχειῶν καὶ κανονικῶν διακομιδῶν πρὸς τὴ Ζώνη Ἐσωτερικοῦ.

Τὴν 21η Ἰουνίου ( 4ἡμέρες μετὰ τὴν ἔναρξη τῶν ἐχθροπραξιῶν) ἡ διεύθυνση τῆς ΥΥΜΜ ἀνέφερε στὸ Ὑπουργεῖο τῶν Στρατιωτικῶν[12], ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν μέχρι τὴν ἡμέρα ἐκείνη διακομισθέντων στὴ Θεσσαλονίκη τραυματιῶν ἀνέρχοταν σὲ 3.411. Ἀπὸ αὐτοὺς οἱ 796, νοσηλευόντουσαν στὸ Α΄, οἱ 926 στὸ Β΄ καὶ οἱ 1160 στὸ Γ΄ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο.

Τὴν 23η Ἰουνίου[13] τὸ Ὑπουργεῖο τῶν Στρατιωτικῶν μὲ ἐπεῖγον τηλεγράφημά του πρὸς τὸ Γενικὸ Στρατηγεῖο καὶ τὴν Διεύθυνση τῆς ΥΥΜΜ ἐγνώρισε, ὅτι διαταχθέντες ἀναχώρησαν γιὰ τὴ Θεσσαλονίκη οἱ ἔφ. Ὑγειονομικοὶ Ἀξιωματικοί: Σπυρίδων Λιβιερᾶτος, Ἀντώνιος Χριστομάνος, Γεώργιος Κοσμετᾶτος[14] ἰατροί, Ἠλίας Κροντήρης, Σπυρίδων Δοντᾶς[15], Γεώργιος Κοσκινᾶς[16] ὑπίατροι, Κωνσταντῖνος Ἀλεξόπουλος καὶ Κωνσταντῖνος Κυριαζόπουλος ἀνθυπίατροι. Αὐτοὶ διατεθήκανε στὰ Νοσοκομεῖα τῆς Θεσσαλονίκης.

Ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες γιατρούς, καὶ μερικοὶ ξένοι προσφέρανε τὶς ὑπηρεσίες τους στὴ διάρκεια τοῦ Πολέμου. Αὐτοὶ ἦσαν ὁ Γερμανὸς καθηγητὴς Coenen, καὶ ἄλλοι τέσσερες γιατροί.

Οἱ ἀπαιτήσεις τῶν Νοσοκομείων σὲ προσωπικό, γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν 2000 μέχρι 2200 καὶ ἄνω τραυματιῶν, ποὺ νοσήλευαν καθημερινῶς ἦσαν τεράστιες, γιὰ τὸ καθένα ἀπὸ αὐτά.

Ὁ μεγάλος αὐτὸς ἀριθμὸς τῶν νοσηλευομένων ἀνάγκασε τὴν ΥΥΜΜ νὰ διαθέσει γιὰ τὴ νοσηλεία τῶν ἐλαφροτέρων περιστατικῶν τοὺς Στρατῶνες τοῦ Πεζικοῦ, (ὅπου σήμερα τὸ Γ΄ΣΣ), γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση κλινῶν καὶ τὴ νοσηλεία τῶν βαρειῶν περιστατικῶν.

Μετὰ τὶς φονικὲς μάχες στὴν περιοχὴ Κιλκὶς-Λαχανᾶ καὶ ἐντὸς τῆς Βουλγαρίας ὁ ἀριθμὸς τῶν νοσηλευομένων αὐξάνει μὲ τρομακτικὸ ρυθμό.

Παραθέτουμε σὲ πίνακα τὸν ἀριθμὸ τῶν νοσηλευομένων σὲ διάφορες ἡμερομηνίες στὸ Α΄ Στρατιωτικὸ Νοσοσκομεῖο Θεσσαλονίκης.

Ἔτος      1913

Μῆνας                            Μάϊος                                                  Ἰούνιος

Ἡμερομηνία      13        14        15        21        22        23        24        25

Δύναμη              673      692      689      1437    1703    1958    2188    2207

Ἡμερομηνία                  4          5          16        17                                                                               

Ἰούνιος                                                Ἰούλιος

Ἡμερομηνία      26        27        28        29        30        1          2          3

Δύναμη              1788    1856    1602    1701    1937    2115    2125    1980

                           Ἰούλιος

Ἡμερομηνία      4          5          6          9          10        11        12        13

Δύναμη              1877    1932    1790    1581    1475    1346    1172    1122

                           Ἰούλιος                        Αὔγουστος

Ἡμερομηνία      20        23        29        3          4          5          10

Δύναμη              1742    2158    1791    1475    1423    1302    719

Γιὰ τὸ Β΄ Στρατ. Νοσοσκομεῖο δὲν ἔχουμε στοιχεῖα.

Στὸ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομεῖο εἶναι ἡ παρακάτω.

Ὁ ἀριθμὸς τῶν νοσηλευομένων κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Πολέμου ἔχει ὡς ἑξῆς:

20 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 724 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 286 τραυματίες

21 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 993 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 334 τραυματίες.

23 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2067 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1624 τραυματίες.

24 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2221 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1778 τραυματίες.

25 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2356 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1907 τραυματίες.

26 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2221 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1778 τραυματίες. (Σ. ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς εἶναι ἴδιος μὲ τὸν τῆς 24ης Ἰουνίου).

27 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2208 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1777 τραυματίες.

28 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 2018 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1585 τραυματίες.

29 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 1892 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1481 τραυματίες.

30 Ἰουνίου 1913 Νοσηλευόμενοι 1928 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1518 τραυματίες.

1 Ἰουλίου 1913 Νοσηλευόμενοι 1975 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1568 τραυματίες.

2 Ἰουλίου 1913 Νοσηλευόμενοι 1878 ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1417 τραυματίες. Ἀπὸ τῆς ἑπομένης ὁ ἀριθμὸς μειωνότανε καὶ ἐπανῆλθε σὲ μικρότερο ἀριθμό, γιατὶ ὁ πόλεμος σταμάτησε.

Τὴν 1η Ἰουλίου ἀνέρχονταν σὲ 1975, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1568 τραυματίες. Μετὰ ἀνῆλθαν:

Τὴν 20 Ἰουλίου σὲ 2236, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 1884 τραυματίες.

Τὴν 21η Ἰουλίου σὲ 2895, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 2554 τραυματίες.

Τὴν 22α Ἰουλίου σὲ 3105, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 2747 τραυματίες.

Ὁ μεγαλύτερος ἀριθμὸς νοσηλευομένων στὸ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομεῖο τὴν 22αν Ἰουλίου ἦταν 3105, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 2747 τραυματίες πολέμου, ἀριθμὸς τεράστιος, ποὺ ἀντιμετωπίστηκαν, πρέπει νὰ τονιστεῖ, ἀπὸ λίγους γιατροὺς πραγματικοὺς ἥρωες, ποὺ τοὺς ἀξίζουν τὰ συγχαρητήρια, καὶ ἡ εὐγνωμοσύνη μας.

Κατὰ τὸν μῆνα Ἰούνιο 1913 μπῆκαν στὸ Νοσοκομεῖο 4.088 ἀσθενεῖς καὶ τραυματίες, ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 32.

Κατὰ τὸν μῆνα Ἰούλιο 1913 μπῆκαν στὸ Νοσοκομεῖο 3.694 ἀσθενεῖς καὶ τραυματίες. Ἐνοσηλεύθησαν ἐν ὅλῳ 5423, ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 28.

Κατὰ τὸν μῆνα Αὔγουστο 1913 μπῆκαν στὸ Νοσοκομεῖο 3378 ἀσθενεῖς καὶ τραυματίες, ἐνοσηλεύθησαν ἐν ὅλῳ 5645, ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 65.

Κατὰ τὸν μῆνα Σεπτέμβριο 1913 μπῆκαν στὸ Νοσοκομεῖο 2482 ἀσθενεῖς καὶ τραυματίες, ἐνοσηλεύθησαν συνολικὰ 3983, ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 19.

Κατὰ τὸ μῆνα Ὀκτώβριο μπῆκαν στὸ Νοσοκομεῖο 2359, ἐνοσηλεύθησαν συνολικὰ 3735 ἀσθενεῖς καὶ τραυματίες. ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 25.

Κατὰ τὸν μῆνα Νοέμβριο μπῆκαν ἐν ὅλῳ 1847, ἐνοσηλεύθησαν 3409, ἀπὸ τοὺς ὁποίους πέθαναν 16.

Ἀπὸ τὰ παραπάνω παρατεθέντα στοιχεῖα βλέπουμε, ὅτι τὴν 22α Ἰουλίου ὁ ἀριθμὸς τῶν νοσηλευομένων βρίσκοταν στὸ μέγιστο. Τοῦτο ὀφείλεται στὸ ὅτι μετὰ τὴν εἴσοδο τοῦ στρατοῦ στὶς χολερόπληκτες περιοχὲς ἀνεστάλησαν οἱ διακομιδὲς ἀπὸ τὴ Θεσσαλονίκη πρὸς τὸ ἐσωτερικό, γιὰ νὰ γίνει προηγουμένως ἡ κάθαρσή τους. Ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς ἀνέρχοταν τὴν 22α Ἰουλίου σὲ 1684 ἀσθενεῖς, καὶ 7.995 τραυματίες, ἤτοι συνολικὰ 9.679.

Ὁ Χωματιανὸς καταλήγοντας γιὰ τὴ δραστηριότητα τῆς ΥΥΜΜ κατὰ τὸν μῆνα Ἰούνιο τοῦ 1913 γράφει[17]:

«Ἐκ τῆς ἀνακεφαλαιώσεως τῶν ἀνωτέρω… συνάγεται ὅτι ἡ ΥΥΜΜ ἅμα τῇ ἐνάρξει τοῦ Ἑλληνο-Βουλγαρικοῦ πολέμου, ἐπελήφθη δραστηρίως καὶ ἐμερίμνησε τάχιστα πρὸς ἵδρυσιν ἐπαρκῶν Νοσοκομείων ἐν τῇ πόλει τῆς Θεσσαλονίκης διὰ τὴν ὑποδοχὴν καὶ νοσηλείαν ἀπάντων τῶν τραυματιῶν τοῦ πολέμου τούτου…

»Οὕτω δὲ παραλαβόντες τάχιστα τὰ ὑπὸ τῶν Βουλγάρων τέως κατεχόμενα δύο μεγάλα οἰκοδομήματα, τῆς Ἐρυθρᾶς Ἡμισελήνου καὶ τῆς Σχολῆς Ἰδαδιέ, μετεβάλομεν ταῦτα εἰς Νοσοκομεῖα, ἄριστα ἀπὸ πάσης ἀπόψεως, χωρητικότητος 1200 περίπου κλινῶν. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον τούτων ἦτο παράρτημα τοῦ Β΄ Στρατ. Νοσοκομείου, τὸ δὲ δεύτερον ἐχρησίμευσεν ὡς Κεντρικὸν Νοσοκομεῖον τοῦ Ἑλλ. Ἐρυθροῦ Σταυροῦ. Ἐπίσης κατελάβομεν ἐγκαίρως καὶ ἅπαντας τοὺς ἐγγὺς τοῦ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομείου, κενοὺς στρατῶνας τοῦ Πεζικοῦ, οὓς μετεβάλαμεν εἰς Νοσοκομειακὰ παραρτήματα τοῦ Νοσοκομείου τούτου περιλαμβάνοντα 2800 κλίναςχρησιμοποιουμένας διὰ τοὺς ἐλαφρότερον τετραυματισμένους ὁπλίτας καὶ παθολογικοὺς ἀρρώστους τοῦ Γ΄ Στρατ. Νοσοκομείου…».

Στὴν Η. Δ. τῆς 5ης Αὐγούστου, ὁ διευθυντὴς Νοσοκομείου Ἐπίατρος Ταρουσόπουλος γράφει «ἡ Διεύθυνσις τοῦ Νοσοκομείου θεωρεῖ ἐπιβεβλημένον αὐτῇ καθῆκον ἵνα ἐκφράσῃ εἴς τε τὸν ἰατρὸν κ. Ψαλτὼφ ὡς καὶ εἰς ἅπαν τὸ προσωπικὸν τῆς ἀποστολῆς τὴν πλήρη αὐτῆς εὐαρέσκειαν διὰ τὸν ζῆλον, ἔκτακτον προθυμίαν καὶ τὴν αὐταπάρνησιν μεθ’ ὧν ὑπεβλήθησαν εἰς ὑπερανθρώπους κόπους, ὅπως δυνηθῶσι νὰ περιθάλψωσι τοὺς ἀθρόως εἰς τὸ Νοσοκομεῖον κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ Ἑλληνο-Βουλγαρικοῦ πολέμου διακομιζομένους καθ’ ἑκάστην βαρέως τετραυματισμένους ἀξιωματικοὺς καὶ ὁπλίτας, οὓς μετ’ ἀπαραμίλλου ἐπιστημονικῆς ἱκανότητος ἐπέδεσαν καὶ ἐνεχείρησαν νυχθημερὸν ἐργαζόμενοι ὑπὸ τὰς ὁδηγίας τῶν προϊσταμένων τούτων.

Διὰ τὴν ἀφοσίωσιν αὐτοῦ ταύτην πρὸς τοὺς τραυματίας ἡ Διεύθυνσις μετ’ εὐγνωμοσύνης ἀποχωρίζεται τὸ προσωπικὸν τῆς ἀποστολῆς, ἐκφράζουσα τὴν εὐχὴν ὅπως ἐν παρομοίαις ἐνδόξους τοῦ ἔθνους ἡμέραις παράσχωσι καὶ πάλιν τὴν συνδρομὴν αὐτῶν εἰς τὴν Στρατ. Ὑγειονομικὴν Ὑπηρεσίαν».

Γιὰ τὶς συνθῆκες ἐργασίας τῶν γιατρῶν, καὶ τοῦ νοσηλευτικοῦ προσωπικοῦ τῶν Νοσοκομείων τῆς Θεσσαλονίκης χαρακτηριστικὸ εἶναι τὸ ὅτι πολλοὶ γιατροὶ ἀσθένησαν ἀπὸ ὑπερκόπωση.

Ἡ ἀντιμετώπιση τῶν τραυματιῶν ἦταν ἄριστη ἀπὸ πάσης ἀπόψεως, ὥστε ὁ συντάκτης τῆς Μηνιαίας Εἰκονογραφομένης Ἀτλαντίδος γράφει σὲ ἄρθρο: «Ἀλλ’ ἂν ἔχωμεν νὰ θρηνήσωμεν τὸ πλῆθος τῶν μὴ διασωθέντων, δυνάμεθα νὰ αἰσθανθῶμεν ζωηρὰν παρηγορίαν καὶ χαρὰν διὰ τὴν διάσωσιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀφεύκτως θὰ ὑπέκυπτον εἰς τὸν θάνατον, ἂν ἡ ζωή των ἐξηρτᾶτο ἐκ μέσων ἀναλόγων πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα διέθετον οἱ Βούλγαροι καὶ οἱ Τοῦρκοι».

Στὶς 23 Σεπτεμβρίου τὸ Ὑπουργεῖο τῶν Στρατιωτικῶν μὲ διαταγή του ζητοῦσε πληροφορίες γιὰ τὸ ποιά κτίρια τῆς Θεσσαλονίκης κατέχονταν ἀπὸ τὴν Ὑγεινομικὴ Ὑπηρεσία. Ἡ ΥΥΜΜ μὲ τὴν ὑπ’ ἀριθ. 12082 ἀναφορὰ ἀνέφερε, ὅτι τὸ μὲν Α΄Νοσοκομεῖο στεγάζοταν στὴ Σχολὴ Ἰδαδιὲ ἐπὶ τῆς λεωφόρου Χαμηδιὲ καὶ στὸ Θεαγένειο Νοσοκομεῖο. Τὸ Β΄ Νοσοκομεῖο στὸ Δημοτικὸ Νοσοκομεῖο καὶ τὴν Ἐρυθρὰ Ἡμισέληνο, ἀπὸ τὸ ὁποῖο εἶχε ἀρχίσει ἡ ἐκκένωση. Τὸ Γ΄ Νοσοκομεῖο, στὸ πρώην Τουρκικὸ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο, σὲ 4 περίπτερα τῶν Στρατώνων Πεζικοῦ, καὶ στὸ πρώην Βουλγαρικὸ Προξενεῖο γιὰ τὴ νοσηλεία τῶν ἀξιωματικῶν. Τὸ Δ΄ στὴν ἔπαυλη Ἀλατίνη, κοντὰ στοὺς πρώην Στρατῶνες τοῦ Μηχανικοῦ καὶ τὸ οἴκημα κοντὰ στὸ Μῦλο Ἀλατίνι. Τὸ Α΄ Νοσοκομεῖο Διακομιδῆς στὴν Ἑβραϊκὴ Σχολὴ Ἀρρένων, κοντὰ στὸν Σιδηροδρομικὸ Σταθμὸ καὶ ἕνα παράρτημα σιδηροδρόμου μέσα στὸ σταθμὸ Μοναστηρίου.

(Πηγὴ Λεύκωμα τοῦ ΚΓ΄ Συνεδρίου Ἐνόπλων Δυνάμεων 2010.)

Μετὰ τὴν 28η Ἰουλίου ὁπότε σταμάτησε ὁ πόλεμος, τὰ νοσοκομεῖα ἄρχισαν σιγὰ σιγὰ νὰ διακόπτουν τὴν λειτουργία τους, ἀφοῦ ὁ μεγάλος ἀριθμὸς τῶν ἀσθενῶν, καὶ τραυματιῶν εἶχαν διακομιστεῖ στὰ Νοσοκομεῖα τοῦ Ἐσωτερικοῦ, ἐνῶ τὸ μόνον ποὺ παρέμενε σὲ λειτουργία ἦταν τὸ Γ΄, ποὺ ἀργότερα μετονομάστηκε σὲ Α΄. Ἡ κατανομὴ τῶν διαφόρων γιατρῶν στὰ ἀντίστοιχα τμήματα καὶ χώρους τοῦ Νοσοκομείου καθορίζεται στὴν Η. Δ. τῆς 13ης Αὐγούστου 1913:

«Οἱ δὲ ἐνεργοῦντες τὴν ἐπίσκεψιν τῶν διαφόρων τμημάτων Ὑγειονομικοὶ ἀξιωματικοὶ θέλουσι συμμορφωθῆ πρὸς τὸ ἄνω (σ. κανονισμὸ τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Νοσοκομείου)ἐν ἀπολύτῳ ἀνάγκῃ διακανονίζοντες ἀναλόγως τὴν σύνθεσιν τῆς ἐκτάκτου τροφῆς.

Τὴν ὑπηρεσίαν ἐπισκέψεως τῶν διαφόρων τμημάτων τοῦ Νοσοομείου διακανονίζω ὡς ἑξῆς.

Κεντρικὸν Κατάστημα                Χειρουργεῖον                Κορύλλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                Πτέρυγα Δεξιὰ             Λεφάκης Π.

Κεντρικὸν Κατάστημα               » Ἀριστερὰ                   Σμπαρούνης Ν.

Κεντρικὸν Κατάστημα                8 θάλαμος                    Χρηστομάνος Α.

Κεντρικὸν Κατάστημα                2 Σκηνὴ                       Τουφεξῆς Β.

Κεντρικὸν Κατάστημα                1 Περίπτερον               Μαστρογιαννόπουλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                2 Περίπτερον               Γουνελίδης-Λευκόπουλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                3 Περίπτερον               Γουνελίδης-Λευκόπουλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                4 Περίπτερον               Λιβιεράτος-Τρακόπουλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                5 Περίπτερον               Λιβιεράτος-Τρακόπουλος

Κεντρικὸν Κατάστημα                6 Περίπτερον               Λιβιεράτος-Τρακόπουλος.

Κεντρικὸν Κατάστημα                Καλύβη Dakor             Γουνελίδης

Κεντρικὸν Κατάστημα                Σκηναὶ                         Λιβιεράτος

Κεντρικὸν Κατάστημα                Μικροβιολογικὸν         Σταθόπουλος-Λέφας

1 Παράρτημα                             Χριστομάνος, Μερίκας Εμμ., Νομικός, Σταύρου

2 Παράρτημα                             Χριστομάνος, Μερίκας Εμμ., Νομικός, Σταύρου

3 Παράρτημα                             Παρασκευόπουλος Π.

4. Παράρτημα                            Παρασκευόπουλος Π.

5. Παράρτημα                            Κοσμετάτος Γ.                         Χρηστομάνος Α.

6. Παράρτημα                            Τουφεξῆς Β.

7. Παράρτημα                            Τουφεξῆς Β.

8 Παράρτημα                             Ζυγουράκης

9. Παράρτημα                            Ζυγουράκης

10. Παράρτημα                          Θωμαΐδης-Ἄγγλος

11. Παράρτημα                          Θωμαΐδης-Ἄγγλος

12. Παράρτημα                          Γιακουμῆς

13. Παράρτημα                          Περδικάρης

14. Παράρτημα                          Λεκόπουλος

15. Παράρτημα                          Μηναῖος».

Ἀπὸ τοὺς ὑπηρετοῦντες στὸ νοσοκομεῖο γιατροὺς αὐτοὺς σημαντικὲς ἰατρικὲς προσωπικότητες ἦσαν οἱ Πολύβιος Κορύλλος[18], Νικόλαος Σμπαρούνης, Ἀντώνιος Χρηστομάνος[19], Σπυρίδων Λιβιεράτος, Γεώργιος Κοσμετάτος[20].

 

Τὴν 17η Αὐγούστου ἡ ΥΥΜΜ μὲ ἀναφορά της πρὸς τὸ Γεν. Στρατηγεῖο, ἀνέφερε πρὸς αὐτό, ὅτι μετὰ «τὴν παράδοσιν τῶν ἤδη ὑπὸ τοῦ Γου Στρατ. Νοσοκομείου κατεχομένων Στρατώνων καὶ τὴν παράδοσιν εἰς τὰς κοινότητας τῶν ἰδιωτικῶν Νοσοκομείων Ἰταλικοῦ, Ἑβραϊκοῦ, Δημοτικοῦ καὶ Θεαγενείου, ὡς καὶ τοῦ Παπαφείου Ὀρφανοτροφείου καὶ τῆς Ἐρυθρᾶς Ἡμισελήνου, ἅπερ ἐζητήθησαν ἵνα κενωθῶσιν παρ’ ἡμῶν καὶ παραδοθῶσιν εἰς, τὸ ὑπολειφθησόμενον Γον Στρατ. Νοσοκομεῖον δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ δι’ ὁλόκληρον τὴν φρουρὰν τῆς Θεσσαλονίκης». Λόγω τῆς προκύπτουσας ἐλλείψεως κλινῶν ἡ Διεύθυνση τῆς ΥΥΜΜ τόνισε μὲ τὴν ἴδια ἀναφορά της ὅτι παρίστατο ἀνάγκη γιὰ τὴν ἵδρυση «Βου Στρατ. Νοσοκομείου μονίμου ἐν Θεσσαλονίκῃ» καὶ ὅτι τὸ κτίριο ποὺ ἦταν κατάλληλο γιὰ νὰ ἔχει 500 κρεβάτια ἦταν τὸ τῆς Σχολῆς Ἰδαδιέ, στὸ ὁποῖο τότε στεγάζοταν τὸ νοσοκομεῖο τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, ποὺ θὰ ἔφευγε σὲ λίγες ἡμέρες.

Γιὰ τὴν συνέχιση τῆς ἐπίπονης ἐργασίας τῶν γιατρῶν ἐνδεικτικὰ εἶναι τὰ ὅσα ἀναφέρει ὁ Χωματιανός:«Ἀλλ’ ἐνῶ ἀπὸ τῆς 18ης Ἰουλίου, παυσαμένων τῶν ἐχθροπραξιῶν, διὰ τῆς ἐπελθούσης ἀνακωχῆς, καὶ τῶν ἀρξαμένων περὶ εἰρήνης διαπραγματεύσεων ἔληξεν ὁ Ἑλληνοβουλγαρικὸς πόλεμος, πάντες δὲ οἱ λοιποὶ ἀξιωματικοί, καὶ ὁπλῖται τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατεύματος ἐφησύχαζον ἤδη καὶ ἀνεπαύοντο ἐπὶ τῶν ἡρωϊκῶν αὐτῶν τροπαίων, καὶ δαφνῶν, μόνον διὰ τὴν Ὑγειονομικὴν Ὑπηρεσίαν δὲν ἔληξεν οὗτος, καὶ ἰδίᾳ ἐν Θεσσαλονίκῃ, διότι ἐκ τῆς συγκεντρώσεως ἁπάντων τῶν τραυματιῶν τοῦ πολέμου τούτου, καὶ οὐκ ὀλίγων ἀσθενῶν ἐν αὐτῇ ἡ Διεύθυνσις Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας τῶν Μετόπισθεν, καὶ οἱ Ὑγειονομικοὶ Ἀξιωματικοὶ τῶν διαφόρων Νοσοκομείων νυχθημερὸν εἰργάζοντο πρὸς τοποθέτησιν τῶν νεοαφικνουμένων, περίθαλψιν, χειρουργικὴν ἐπέμβασιν ἐπὶ τῶν ἐχόντων ἀνάγκην ἐγχειρήσεων, θεραπείαν, καὶ περαιτέρω διακομιδὴν αὐτῶν, ἵνα οὕτω κατορθώσωσι νὰ παράσχωσι τὰ λαμπρὰ θεραπευτικὰ ἀποτελέσματα, οἷα οὐδενὸς προγενεστέρου Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἡ στατιστικὴ ἠδυνήθη νὰ ἐπειδείξῃ ἄχρι τοῦδε»[21].

Κατὰ τοὺς μῆνες Ἰούνιο, Ἰούλιο, καὶ Αὔγουστο διακομίστηκαν συνολικὰ ἀπὸ τὰ νοσοκομεῖα τῆς Θεσσαλονίκης στὸ ἐσωτερικὸ τῆς Χώρας καὶ κυρίως στὴν Ἀθήνα 14.364 ἀξιωματικοί, καὶ ὁπλῖτες.

Τὸ σύνολο τῶν ἀποβιωσάντων στὰ Νοσοκομεῖα ἀσθενῶν, καὶ τραυματιῶν ἀνῆλθε σὲ 1561, ἐκ τῶν ὁποίων 3 Τοῦρκοι, 8 Βούλαγαροι αἰχμάλωτοι, καὶ 1 Σέρβος, ἐνῶ τὸ σύνολο σὲ 1591. Ἐδῶ ἀξίζει νὰ τονιστεῖ ὅτι οἱ θανόντες Ὑγειονομικοὶ ἀξιωματικοί, καὶ ὁπλῖτες ἦσαν 56, καὶ κατέχουν τὴν 3η θέση, μετὰ τὰ Εὐζωνικὰ Τάγματα, καὶ τὸ Πυροβολικό+ Ὑλικὸ Πυροβολικοῦ.

Τὸ σύνολο τῶν νοσηλευθέντων ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν στὴ Θεσσαλονίκη ἀνῆλθε σὲ 14.325.

Πέθαναν ἀπὸ παθολογικὰ νοσήματα 1279, καὶ ἀπὸ τραύματα 292=1571. 5 αὐτοκτόνησαν καὶ σὲ 19 δὲν καθορίζεται ἡ αὐτία θανάτου.

Παρουσιάσαμε σὲ συντομία τὰ τῆς περιθάλψεως καὶ νοσηλείας τῶν ἀσθενῶν καὶ τραυματιῶν κατὰ τὸν Ἑλληνο-Βουλγαρικὸ πόλεμο τοῦ 1913, στὴν περιοχὴ τῆς Θεσσαλονίκης. Στὴν ἐπιτυχῆ ἐκπλήρωση τῆς ἀποστολῆς τοῦ Ὑγειονομικοῦ Σώματος κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους σημαντικὴ ὑπῆρξε καὶ ἡ συμβολὴ τῶν διαφόρων ἐπικούρων Συλλόγων, μὰ τὸ κυριώτερο, ὑπῆρξαν οἱ πόλεμοι ἡ εὐκαιρία γιὰ τὴν πανεθνικὴ συστράτευση, τὰ ἀποτελέσματα τῆς ὁποίας ὑπῆρξαν ὠφέλιμα γιὰ τὸ ἔθνος καὶ τὴν Πατρίδα. Ὀφείλουμε νὰ ἀποτίσουμε φόρο τιμῆς σὲ ὅλο τὸ Ὑγειονομικὸ Προσωπικό, πολιτικό, καὶ στρατιωτικό, ποὺ συνέβαλε μὲ τεράστιες προσπάθειες στὸ νὰ ἔχουν ἐπιτυχῆ ἀποτελέσματα, ποὺ μέχρι τότε δὲν εἶχαν ἐπιτευχθεῖ σὲ κανένα πόλεμο.



[1]Ὁ Σόλων Χωματιανὸς (1854-1918). Ὑπῆρξε ἕνας ἀπὸ τοὺς λαμπρότερους στρατιωτικοὺς γιατροὺς τοῦ 19ου αἰῶνα καὶ τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ. Κατατάχθηκε στὸν στρατὸ τὴν 31 Ἰουλίου 1878. Τὴν 31 Ἰανουαρίου 1881 ὀνομάστηκε Ἀνθυπίατρος καὶ ὑπηρέτησε στὸ Ὑγειονομικὸ Σῶμα ἐπὶ 39 ὁλόκληρα ἔτη, ἀποστρατεύτηκε δὲ μὲ τὸ βαθμὸ τοῦ Γενικοῦ Ἀρχιάτρου τὴν 23η Αὐγούστου 1916. Εἰδικεύτηκε στὴ Χειρουργικὴ καὶ τὸ 1898 μετέβη γιὰ μετεκπαίδευση στὸ Πα­ρίσι, ὅπου παρέμεινε 3 χρόνια. Ὑπηρέτησε σὲ διάφορες στρατιωτικὲς μονάδες. Ἔλαβε μέρος σὰν γιατρὸς στὸν πόλεμο τοῦ 1897. Κατὰ τὴ δεκαετία τοῦ 1890 ἐδημοσίευσε πάρα πολλὰ ἄρθρα στὴν «Ἰατρικὴ Ἐφημερίδα τοῦ Στρατοῦ», καὶ σὲ ἄλλα ἰατρικὰ περιοδικά. Ὑπῆρξε ἐπίσης Γραμματεὺς τῆς Ἰατρικῆς Ἑταιρείας Ἀθηνῶν, θέση στὴν ὁποία ἔδειξε μεγάλη δραστηριότητα.

[2]Τὸ Νοσοκομεῖο ἱδρύθηκε τὴν 30η Ὀκτωβρίου 1912 καὶ τὴν 6η Νοεμβρίου διαιρέθηκε στὰ Α΄ καὶ Β΄.

 

[3]Ἰωάννης Κουρτάκης τοῦ Ἀναγνώστου. Ἀνώτερος Γενικὸς Ἀρχίατρος. Α. Μ. 3.577. Γεννήθηκε τὴν 1η Νοεμβρίου 1863 στὴν Καλαμάτα. Κατετάγη στὸ Στρατὸ τὴν 26η Νοεμβρίου 1886. Ὑπῆρξε διευθυντὴς τῆς Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας τοῦ ἐκστρατευτικοῦ Σώματος στὴν Οὐκρανία τὸ 1919. Ὅπως ἀναφέρει ὁ Γεώργιος Φ. Ἀντωνόπουλος στὴν ἀρχὴ τῆς Μικρασιατικῆς Ἐκστρατείας ἦταν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας «συντελέσας διὰ τῆς φιλοπονίας του, τοῦ ὀργανωτικοῦ πνεύματός του καὶ τῆς ἰδιοτύπου πνευματικῆς εὐστροφίας του εἰς τὴν ἵδρυσιν ἐπαρκῶν ὑγειονομικῶν σχηματισμῶν καὶ Στρατ. Νοσοκομείων ἐν τῇ κατεχομένῃ περιοχῇ. Διὰ τὴς τελευταίας ταύτης ἰδιότητός του διεκρίθη καὶ ὡς ἰατροδικαστής. Ἐξελέγη κατ’ ἐπανάληψιν βουλευτὴς Μεσσηνίας καὶ Καλαμῶν». Ἀπεστρατεύθη τὴν 15 Ἰουνίου 1925.

[4]Γεώργιος Κωνσταντίνου. Ἡ Ἱστορία τῶν Στρατιωτικῶν Νοσοκομείων στὴ νεώτερη Ἑλλάδα. Διδακτορικὴ Διατριβή. Θεσσαλονίκη 2009, σελ. 273.

[5]Στέφανος Ταρουσόπουλος. Γεν. Ἀρχίατρος. Α. Μ. 2845. Γεννήθηκε τὸ 1858 στὴ Ζάκυνθο. Φαίνεται ὅτι ὁ Ταρουσόπουλος συνέχισε νὰ ὑπηρετεῖ στὸ Στρατὸ κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς πολέμους καὶ μετέπειτα. Τὴν 21η Ὀκτωβρίου 1919 ἀπεστρατεύθη μὲ τὸν βαθμὸ τοῦ Γενικοῦ Ἀρχιάτρου. (Ἐφημ. Κυβερνήσεως ὑπ’ ἀριθ. 243 φύλλον Τεῦχος 3ο).

[6]Ὁ Νικόλαος Σμπαρούνης γεννήθηκε τὴν 12η Μαΐου 1886 στὸ Εὐπάλιο Δωρίδος. Στὰ ἔγγραφά του ποὺ βρίσκονται στὴν ΥΣΑ, ὑπάρχουν πολλὰ στοιχεῖα σχετικὰ μὲ τὴ δράση του στὸ Στρατό. Ἀρχικὰ κατὰ τὸν Α΄ Βαλκανικὸ πόλεμο ὑπηρέτησε σὰν χειρουργὸς στὸ Στρατιωτικὸ Νοσοκομεῖο Λάρισας. Ὀνομάστηκε ἔφεδρος Ἀνθυπίατρος τὴν 12η Αὐγούστου 1911. Ἐμονιμοποιήθη τὴν 31η Μαΐου 1914. Παρέμεινε στὸ Στρατὸ μέχρι τὸ 1926. Ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς καλύτερους χειρουργοὺς τῆς Ἑλλάδος.

[7]ΓΕΣ/ΔΙΣ. Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001, Ἔκθεση Σ. Χωματιανοῦ σελ. 375.

[8]Μαθιὸς Μακκᾶς. Διαπρεπὴς χειρουργὸς (Ἀθήνα 1879-1965). Σπούδασε ἰατρικὴ στὴ Βιέννη καὶ σταδιοδρόμησε ἐπιστημονικὰ στὴ Γερμανία, ὅπου τὸ 1912 ἔγινε ὑφηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Βόνης. Ἐπέστρεψε στὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ 1914 ἔγινε διευθυντὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Νοσοκομείου «Εὐαγγελισμός», (1914-1930). Ἀργότερα τοῦ Νοσοκομείου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ (1930-1965). Ἀναδείχθηκε σὲ ἕνα ἀπὸ τοὺς πιὸ πρωτοπόρους χειρουργούς, δημιουργήσας σχολή. Ἔγραψε πολλὲς ἐπιστημονικὲς ἐργασίες.

[9]Μ. Γερουλάνος: Ἡ δράσις τοῦ Γ΄ Νοσοκομείου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ «Ἰδαδιὲ» ἐν Θεσσαλονίκῃ κατὰ τὸν Ἑλληνοβουλγαρικὸν Πόλεμον. Ἐν Ἀθήναις 1914, σελ. 3-4.

[10]ΓΕΣ/ΔΙΣ. Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001, Ἔκθεση Σ. Χωματιανοῦ σελ. 408.

[11]Γεώργιος Κεφαλλωνίτης τοῦ Δημητρίου. Ἀρχίατρος. Α. Μ. 5187. Ἐγεννήθη τό 1879 στὸ Ναύπλιο. Ὀνομάσθη ἀνθυπίατρος τὴν 27 Μαρτίου 1901. Κατὰ τὴν Μικρασιατικὴν Ἐκστρατείαν ἐχρημάτισε διευθυντὴς τῆς Ὑγεονομικῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Β΄ Σώματος Στρατοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ἀπεστρατεύθη τὴν 16 Μαΐου 1922.

[12]Ὅπου παρ. σελ. 400.

[13]Ὅπου παρ. σελ. 403.

[14]Γεώργιος Κοσμετάτος-Φωκᾶς. (Ἀργοστόλι 1876-Ἀθήνα 1973). Καθηγητὴς τῆς Ὀφθλμολογίας τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ Ἀκαδημαϊκός. Γόνος παλιᾶς ἀρχοντικῆς οἰκογένειας τῆς Κεφαλλωνιᾶς. Σπούδασε Ὀφθαλμολογία στὴ Μασσαλία καὶ τὸ Παρίσι, ἐνῶ ἀσχολήθηκε μὲ τὴν Ἱστολογία καὶ τὴν Ἐβρυολογία. Ἐπισκέφθηκε διάφορα ὀφθαλμολογικὰ Κέντρα τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Γερμανίας. Μετὰ τὸ τέλος τῶν σπουδῶν του γύρισε στὴν Ἑλλάδα. Τὸ 1905 ἔγινε Ὑφηγητὴς τῆς Ὀφθαλμολογίας στὸ Πανεπιστήμιο τῶν Ἀθηνῶν, τὸ 1919 ἔκτακτος καθηγητὴς τῆς ἱστολογίας καὶ ἐμβρυολογίας καὶ τὸ 1931 τακτικὸς καθηγητὴς τῆς ὀφθαλμολογίας. Τὸ 1945 ἐξελέγη μέλος τῆς Ἀκαδημίας τῶν Ἀθηνῶν, πρόεδρος τῆς ὁποίας διετέλεσε τὸ 1958. Ἡ ἐπιστημονικὴ δραστηριότητά του ὑπῆρξε μεγάλη μὲ ἄνω τῶν 200 ἐπιστημονικῶν ἐργασιῶν. Δημιούργησε μὲ τὸ διαδακτικὸ ἔργο του σχολὴ στὴν ὀφθαλμολογία.

[15]Σπυρίδων Δοντᾶς. (Ἀθήνα 1878-1958). Τακτικὸς καθηγητὴς τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ Ἀκαδημαϊκός. Τὸ 1916 ἐκλέχθηκε ἔκτακτος καθηγητὴς τῆς Γενικῆς Φυσιολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, τακτικὸς καθηγητὴς τῆς Πειραματικῆς Φαρμακολογίας τὸ 1925, καὶ τῆς Πειραματικῆς Φυσιολογίας τὸ 1927, θέση ποὺ κατεῖχε μέχρι τὸ 1948. Τὸ 1931 ἐξελέγη τακτικὸ μέλος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν. Ἔχει ἐκδόσει τὴν Φαρμακολογία του 1925, 2 τόμοι καὶ τὴν Φυσιολογία 1928.

[16]Γεώργιος Κοσκινᾶς. Νευρολόγος-Ψυχίατρος. Γεννήθηκε τὸ 1889. Ἐργάστηκε γιὰ δώδεκα χρόνια στὴν Πανεπιστημιακὴ Νευρολογικὴ Κλινικὴ τῆς Βιέννης. Ἐξέδωσε μαζὶ μὲ τὸν Κ. Οἰκονόμου πραγματεία γιὰ τὴν κυτταροαρχιτεκτονικὴ τοῦ φλοιοῦ τοῦ ἐγκεφάλου τοῦ ἀνθρώπου (CytoarchitektonikderHirnrindedesMenschen). Ἔγραψε καὶ ἄλλες πραγματεῖες μὲ διακεκριμμένους Αὐστριακοὺς γιατρούς, ὅπως μὲ τὸν Streuschler, περὶ τῆς παθολογοανατομικῆς ἐπιδράσεως ἐπὶ τοῦ φλοιοῦ τῆς σύμφωνα μὲ τὴν μέθοδο Βάγνερ φὸν Γκιάουερ θεραπείας τῆς προϊούσης γενικῆς παραλύσεως δι’ ἑλονοσίας.

[17]ΓΕΣ/ΔΙΣ. Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001, Ἔκθεση Σ. Χωματιανοῦ σελ. 415-416.

[18]Πολύβιος Κορύλλος. (Πάτρα 1881-Νέα Ὑόρκη 1938). Καθηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς στὴν Ἰατρικὴ Σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Σπούδασε ἰατρικὴ στὴν Ἀθήνα καὶ στὸ Παρίσι. Ὑπῆρξε βοηθὸς στὰ Νοσοκομεῖα τῶν Παρισίων Bicétre, Salpètrière, Cohin, Hotel- Dieu, Necker. Διδάκτορας τῶν Πανεπιστημίων Ἀθηνῶν (1901) καὶ Παρισίων (1914). Ἀρχικὰ δίδαξε ἀνατομικὴ στὴν ĖcolePratiquedesHautesĖtudesκαὶ Clamantτῶν Παρισίων καὶ στὴ συνέχεια διορίστηκε καθηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Παθολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν (1919). Τὸ 1920 ἔκαμε στὸ Ἀρεταίειο Νοσοκομεῖο τῶν Ἀθηνῶν τὴν πρώτη ἐγχείρηση στὴν Ἑλλάδα καρδιᾶς (περικαρδιόλυση) σὲ ἕνα μικρὸ παιδὶ ποὺ ἔπασχε ἀπὸ παγκαρδίτιδα, ἐφορμόζοντας ὑψηλὴ ραχιαία ἀναισθησία. Ἔγινε γνωστὸς στὴ διαφωνία του μὲ τοὺς θεράποντες γιατροὺς τοῦ βασιλιᾶ Ἀλέξανδρου σχετικὰ μὲ τὸ αἴτιο τοῦ θανάτου του, ὑποστηρίζοντας ὅτι ὁ θάνατός του ὀφείλοταν σὲ μόλυνση μὲ ἀναερόβια μικρόβια. Γιὰ τὴν διαμάχη αὐτὴ ὁ ἀναγνώστης παραπέμπεται στὸ ἄρθρο τῶν Γρηγ. Ι. Σκαμπαρδώνη, Νικκ. Δ. Σχίζα καὶ Γεωργ. Ν. Ἀντωνακόπουλου: Τὸ Χρονικὸ τῆς Ἀσθένειας καὶ τοῦ Θανάτου τοῦ Βασιλέως Ἀλεξάνδρου. Ἡ Ἰατρικὴ στὴ Σύγχρονη Ἑλληνικὴ Ἱστορία, Τόμος Β΄. Ἀθήνα 2003, σελ. 31-37. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ στάθηκε αἰτία νὰ παραπεμφθεῖ σὲ δίκη γιὰ ἀντιδεοντολογικὴ συμπεριφορὰ νὰ παυθεῖ ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιο (1920) καὶ νὰ φυλακιστεῖ, γιὰ δῆθεν συνωμοσία κατὰ τοῦ βασιλιᾶ. Μετὰ τὴν ἀποφυλάκισή του ἐγκαταστάθηκε μονίμως στὴ Νέα Ὑόρκη ὅπου καὶ ἐξελέγη καθηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς στὸ Πανεπιστήμιο Seα Vewτῆς Νέας Ὑόρκης τὸ 1922. Ἀσχολήθηκε κυρίως μὲ τὴν νόσο τοῦ Recklinhausen1905. Ἦταν παντρεμένος ἀρχικὰ μὲ τὴν λογοτέχνιδα Ἐλένη Νεγρεπόντη (Ἄλης Θρύλος).

[19]Ἀντώνιος Χρηστομάνος. Καθηγητὴς τῆς Πειραματικῆς Παθολογία στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν. Κατήγετο ἀπὸ τὴν οἰκογένεια τῶν Χρηστομάνων, ποὺ εἷλκε τὴν καταγωγή της ἀπο τὸ Μελένικο. Γεννήθηκε τὸ 1870 στὴν Ἀθήνα. Σπούδασε ἰατρικὴ στὸ Πανεπιστήμιο τῶν Ἀθηνῶν καὶ στὴ συνέχεια μετεκπαιδεύτηκε στὴ Βιέννη, ὅπου τὸ 1896 ἀνακηρύχθηκε διδάκτορας τῆς ἐκεῖ Ἰατρικῆς Σχολῆς. Ἀπὸ τὸ 1907 μέχρι τὸ 1911 ἦταν διευθυντὴς τῆς Παθολογικῆς Κλινικῆς τοῦ Νοσοκομείου «Εὐαγγελισμός». Διετέλεσε καθηγητὴς τῆς Γενικῆς Πειραματικῆς Παθολογίας τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Ἀπὸ τὸ 1920 ἀσχολήθηκε μὲ τὴν πολιτική, ὅταν γιὰ πρώτη φορὰ ἔγινε βουλευτὴς Σερρῶν. Ἔγινε κατ’ ἐπανάληψη ὑπουργὸς καὶ κατὰ τὸ 1927 ἔγινε πρόεδρος τοῦ Ἰατρικοῦ Συλόγγου Ἀθηνῶν. Ἔχει ἀξιόλγο ἰατρικὸ συγγραφικὸ ἔργο.

[20]Στὴν Ἐπετηρίδα τοῦ 1910 ἀναφέρονται ὀνομαστικὰ οἱ ὑπόχρεοι ἐπιστρατεύσεως. Ἀπὸ αὐτὴ παρουσιάζουμε τὰ ὀνόματα τῶν ἐπιτίμων ἀρχιάτρων καὶ ἰατρῶν ποὺ ἀναγράφονται σὲ αὐτὴ καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν καθηγητὲς Πανεπιστημίου ἢ ὑφηγητές.

Ἐπίτιμοι Ἀρχίατροι:

Ζαΐμης Θεόδωρος, Φωκᾶς Γεράσιμος, Καλλιοντζῆς Εὐάγγελος, Γερουλᾶνος Μαρῖνος, Σάββας Κωνσταντῖνος, Τσάκωνας Σπυρίδων, Ἀλεβιζᾶτος Νικόλαος.

Ἰατροί: Δρόσος Παναγιώτης, Χρηστομάνος Ἀντώνιος, Μπένσης Βλαδίμηρος, Φωτεινὸς Γεώργιος, Κατσαρᾶς Μιχαήλ, Κορύλλος Πολύβιος, Γκίζης Βαρθολομαῖος, Καντᾶς Μιχαήλ, Χρυσοσπάθης Ἰωάννης, Σκάσσης Θωμᾶς, Σακόρραφος Μενέλαος, Κορομηλᾶς Γεώργιος, Καρδαμάτης Ἰωάννης, Οἰκονομάκης Μιλτιάδης, Πετσάλης Νικόλαος, Κοσμετάτος Γεώργιος, Κατερινόπουλος Δημήτριος, Κούζης Ἀριστείδης, Μακκᾶς Ματθαῖος (Μαθιός), Μπαλίλης Σταῦρος,… Ζερβὸς Σκεῦος*… Ἀναστασιάδης Κ., Ψαλτὼφ Ἀπόστολος, Ροντόπουλος Πέτρος, Γεωργιάδης Ἰωάννης, Λιβαθινόπουλος Ριχάρδος,…** Τραχίλης Ἀθανάσιος, Γεωργόπουλος Μελέτιος, Νικολετόπουλος Ἀναστάσιος.

Ὑπίατροι…

Λεφάκης Παντελῆς,***Μακκᾶς Γεώργιος, Μιχαλακέας Νικόλαος, Δοντᾶς Σπυρίδων.

α΄. Θεόδωρος Ζαΐμης. (Κερπινὴ 1848-Ἀθήνα 1922). Σπούδασε ἰατρικὴ στὴν Ἀθήνα διδάκτωρ τῆς ὁποίας ἀνακηρύχθηκε τὸ 1870. Στὴν συνέχεια μετέβη στὸ Γκράτς, καὶ στὴ Βιέννη, ὅπου εἰδικεύτηκε στὴ Χειρουργική. Ὅταν γύρισε στὴν Ἑλλάδα ἐγκαταστάθηκε στὴν Πάτρα, ὅπου γιὰ 25 χρόνια διεύθυνε τὸ χειρουργικὸ Τμῆμα τοῦ Δημοτικοῦ Νοσοκομείου καὶ ἀναδείχθηκε σὲ λαμπρὸ καὶ πρωτοπόρο χειρουργό. Τὸ 1902 ἐξελέγη τακτικὸς καθηγητὴς τῆς χειρουργικῆς κλινικῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Διετέλεσε κοσμήτορας τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς τὸ 1907, καὶ πρύτανις τοῦ Πανεπιστημίου τὸ 1912. Ἀποχώρησε γιὰ πολιτικοὺς λόγους ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιο τὸ 1918. Πολιτεύθηκε κατ’ ἐπανάληψη καὶ ἐχρημάτισε ὑπουργὸς Παιδείας στὶς κυβερνήσεις Δ. Ράλλη, Ν. Καλογεροπούλου καὶ Δ. Γούναρη (4 Νοεμβρίου 1920- 2 Μαρτίου 1922). Πέθανε ἀπὸ συγκοπὴ καρδίας τὴν 18η Ὀκτωβρίου 1922, προφανῶς συγκλονισμένος ἀπὸ τὰ πολιτικὰ γεγονότα.

β΄. Γεράσιμος Φωκᾶς, γιατρός, χειρουργὸς (Ἀργοστόλι 1860-Ἀθήνα 1937). Τακτικὸς καθηηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ διευθυντὴς τῆς ἀντίστοιχης πανεπιστημιακῆς κλινικῆς τοῦ «Ἀρεταιείου» Νοσοκομείου (1907-1930) καὶ ἀκαδημαϊκός. Σπούδασε στὴν ἰατρικὴ σχολὴ τῶν Παρισίων καὶ τὸ 1886 παρουσίασε τὴν διδακτορική τους διατριβὴ στὴν ὁποία περιέγραψε τὴν χρονία κυστικὴ μαστοπάθεια, γνωστὴ ἀπὸ τότε σὰν «μαστίτιδα τοῦ Φωκᾶ». Ἐχρημάτισε ἀπὸ τὸ 1889 μέχι τὸ 1891 ἔκτακτος καθηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς παίδων καὶ ὀρθοπεδικῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Λίλλ, καὶ στὴ συνέχει μέχρι τὸ 1899 ἀναπληρωτὴς καθηγητὴς τῆς Ἐγχειρητικῆς καὶ τῆς Χειρουργικῆς Παθολογίας στὸ ἴδιο πανεπιστήμιο. Ἔλαβε μέρος στοὺς πολέμους τοῦ 1897 καὶ 1912-1913 κατὰ δὲ τὸ Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο ὑπηρέτησε σὰν Γενικὸς Ἀρχίατρος στὴ Γαλλία, γιὰ τὴν ὁποία τιμήθηκε μὲ τὸ παράσημο τῆς Λεγεῶνος τῆς Τιμῆς.

γ΄ Σπυρίδων Δοντᾶς. (ἰδὲ ὑποσημ. 15).

δ΄. Σκεῦος Ζερβός. Καλύμνιος γιατρὸς (1875-1968). Ἐπίτιμος καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Σικάγου μὲ πλούσια ἐπιστημονική, ἐθνικὴ καὶ κοινωνικὴ δράση. Σπούδασε ἰατρικὴ στὴν Ἀθήνα καὶ μετεκπαιδεύτηκε σὲ Πανεπιστήμια τῆς Αὐστρίας, Γαλλίας καὶ Γερμανίας. Ὑφηγητὴς τῆς μαιευτικῆς, γυναικολογίας καὶ τῆς ἱστορίας τῆς Ἰατρικῆς, μετὰ τὴν ἐπιστροφἠ του στὴν Ἀθήνα ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸ τὴν ἐγκαταλείπει καὶ ἐγκαθίσταται στὴ Σμύρνη γιὰ νὰ ἀσκήσει τὴν ἰατρική. Ἀσχολήθηκε μὲ τοὺς γεννητικοὺς ἀδένες ἀρσενικῶν ζώων. Τὸ 1910 ἐκτελεῖ μεταμόσχευση ὄρχεων πιθήκου σὲ ἄνθρωπο. Ἔχει περιγράψει (1903) τὴ νόσο τῶν σπογγαλιέων, βαρειᾶ νεκρωτικὴ δερματίτιδα ὀφειλομένη σὲ νυγμὸ κοιλεντερωτοῦ ποὺ ζεῖ στὶς ρίζες τῶν σφουγγαριῶν.

ε΄. Ριχάρδος Λιβαθινόπουλος. (1868-1954). Ἰατρὸς Χειρουργός, ὑφηγητὴς στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, ἵδρυσε μαζὶ μὲ τὸν καθηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Γεράσιμο Φωκᾶ τὴν πρώτη ἰδιωτικὴ χειρουργικὴ κλινικὴ στὴν Ἑλλάδα. Ἀσχολήθηκε μὲ τὴν πολιτικὴ καὶ ἐκλέχθηκε βουλευτὴς τὸ 1923 μὲ τὸν Ἀλ. Παπαναστασίου (1923) καὶ τὸν Ἐλ. Βενιζέλο (1928). Ἐχρημάτισε ὑπουργὸς παιδείας στὴ Δικτατορία τοῦ Παγκάλου τὸ 1926.

ϛ΄.Γεώργιος Μακκᾶς. (Ἀθήνα 1877-1946). Τακτικὸς καθηγητὴς τῆς Παιδιατρικῆς κλινικῆς στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν (1929-1935). Ὑπῆρξε πολυγραφότατος.

ζ΄.Μαθιὸς Μακκᾶς. Διαπρεπὴς χειρουργὸς (Ἀθήνα 1879-1965). Σπούδασε ἰατρικὴ στὴ Βιέννη καὶ σταδιοδρόμησε ἐπιστημονικὰ στὴ Γερμανία, ὅπου τὸ 1912 ἔγινε ὑφηγητὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Βόνης. Ἐπέστρεψε στὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ 1914 ἔγινε διευθυντὴς τῆς Χειρουργικῆς Κλινικῆς τοῦ Νοσοκομείου «Εὐαγγελισμός», (1914-1930). Ἀργότερα τοῦ Νοσοκομείου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ (1930-1965). Ἀναδείχθηκε σὲ ἕνα ἀπὸ τοὺς πιὸ πρωτοπόρους χειρουργούς, δημιουργήσας σχολή. Ἔγραψε πολλὲς ἐπιστημονικὲς ἐργασίες.

[21]ΓΕΣ/ΔΙΣ. Ἡ Ὑγειονομικὴ Ὑπηρεσία κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους 1912-1913 Συγγραφεῖσα ὑπὸ Γρηγ. Σκαμπαρδώνη, Νικ. Σχίζα καὶ Ἀλ. Καρδούλη, Ἀθήνα 2001, Ἔκθεση Σ. Χωματιανοῦ σελ. 462.